امیرکبیر

این صفحه دربارهٔ یکی از صدراعظم‌های دوره قاجار است. برای اطلاعاتی در مورد دانشگاهی با همین نام به دانشگاه صنعتی امیرکبیر مراجعه کنید.

میرزا تقی‌خان فراهانی (مرگ ۲۱ دی‌ ۱۲۳۰) مشهور به امیرکبیر، یکی از صدراعظم‌های ایران در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار بود.  اصلاحات امیرکبیر، اندکی پس از رسیدن وی به صدارت آغاز گشت و تا پایان صدارت کوتاه او ادامه یافت. وی موسس مدرسه دارُالفُنون بود که برای آموزش علوم و فنون جدید، به فرمان او در تهران تأسیس شد.

زندگی

میرزا تقی خان امیرکبیر

وی همزمان با به سلطنت رسیدن ناصرالدین‌شاه، به صدارت برگزیده شد. او وی از جوانی، منشی میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام فراهانی، به جهان سیاست قدم گذاشت. بعدها در زمان محمدشاه قاجار، به چند مأموریت مهم سیاسی در روسیه و عثمانی رفت.

پس از به دست آوردن مقام صدارت، اعلامیه‌ای را به چاپ رسانید و در آن از صاحب‌نظران خواست تا دیدگاه‌های خود را درباره اصلاح امور کشوری و لشکری اعلام کنند.

امیرکبیر ۲۲ ربیع‌الاول ۱۲۶۵ (قمری) ق. با عزت‌الدوله ازدواج کرد و داماد شاه شد.

مرگ

مهد علیا از آغاز ورود امیرکبیر به تهران، به مخالفت با او برخاست. به کمک میرزا آقاخان، برای برکناری او دست به اقداماتی زد. ناصرالدین‌شاه، حاضر به پذیرش فرمان برکناری امیرکبیر نشد. بر اثر توطئه مهد علیا، سرانجام شاه فرمان برکناری امیر را مهر کرد و به کاشان فرستاد و بعد هم، به پافشاری مهد علیا و همراهی یاران او، در حالت مستی فرمان قتل او امضا کرد. حاجی علی‌خان مقدم مراغه‌ای این فرمان شاه را در حمام فین کاشان در سال ۱۲۵۶/۱۲۶۸ (قمری) اجرا کرد رگ وی را زده، وی را کشت.

مهم‌ترین اقدامات امیرکبیر

• تأسیس دارالفنون: مدرسه دارالفنون در زمان صدارت امیرکبیر، در هفت شعبه تأسیس شد و اولین مدرسه جدید ایران بود. شاهزاده‌های قاجار نخستین دانشجویان دارالفنون بودند. در دارالفنون اصول علمی جدید و دانش‌های مهندسی، پزشکی و فنون به جوانان آموزش داده می‌شد و بسیاری از معلم‌هاب آن از اروپا و به ویژه از کشورهایی چون اتریش، اسپانیا، ایتالیا و فرانسه به کار گرفته شده بودند. پس از برکناری امیرکبیر، با وجود مخالفت‌های میرزا آقاخان نوری، مدرسه کار خود را ادامه داد.
• انتشار روزنامه وقایع اتفاقیه: در این روزنامه، اخبار داخلی شامل خبرهای مربوط به دربار، عزل و نصب‌ها، اعطای مقام‌ها، نشان‌ها و امتیازات چاپ می‌شد. در برخی شماره‌ها نیز اخبار رویدادهای شهرهای ایران به چاپ می‌رسید. در بخش اخبار خارجی، اخبار مربوط به کشورهای اروپایی به چاپ می‌رسید. امیرکبیر هدف تأسیس این روزنامه را پرورش مردم و آگاهی‌بخشی به آن‌ها در زمینه امور دیوانی می‌دانست
• رسیدگی به وضع مالیه: امیرکبیر امر کرد به این که دریافتی‌های بی‌حساب و قطع مواجب بی‌جهتی که از دستگاه‌های دولتی می‌گرفتند؛ قطع شود. وی حقوق شاه را کاهش داد و ماهانه به دوهزار تومان رسانید و قرار گذاشت که هر ماه به او کارسازی کنند. وی مواجب بی‌حسابی که حاج میرزا آقاسی برقرار کرده بود، قطع کرد. وی سروسامانی به قوانین مالیاتی داد و صورت عواید و مخارج آن را تعدیل کرد. تیولدارانی که حق دیوان را نمی‌دادند، امیر تیول آن‌ها را ضبط کرد
  
• اصلاحات اجتماعی: امیرکبیر، دستور داد که رسم قمه‌کشی و لوطی‌بازی از شهرها و راه‌ها برداشته شود. وی حمل اسلحه سرد و گرم را ممنوع کرد. وی قاعده بست‌نشینی را لغو کرد. این کار امیرکبیر، مخالفت بسیاری از روحانیون را برانگیخت.^{[نیازمند منبع]}
• سر و سامان دادن ارتش: امیرکبیر، مشق و دروس ارتشیان و تسلیحات آن‌ها و برکشیدن صاحب‌منصبان بی‌طرف و نهادن شغل و سمت در مقابل افراد و حذف مشاغل بی‌فایده در نظام سازمانی را پایه‌گذاری کرد. رسم بخشیدن مناصب بی‌شغل را برانداخت و معیار ترفیع صاحب‌منصبان، شایستگی ایشان گشتمهمات‌سازی در زمان او رشد کرد و توپ‌ریزی و باروت‌سازی تبریز دوباره رونق گرفت. وضع لباس ارتش مرتب و منظم شد. به دستور وی لباس سربازان از پارچه ایرانی بود
• اصلاح سیاست خارجی: امیرکبیر، دستگاه وزارت امور خارجه را توسعه داد. تأسیس سفارت‌خانه‌های دائمی در لندن و سن‌پترزبورگ، ایجاد کنسولگری در بمبئی، عثمانی و قفقاز؛ تربیت کادر برای وزارت امور خارجه و تنظیم دفتر اسناد سیاسی از کارهای اوست. ^{[نیازمند منبع]}
• اصلاحات مذهبی: امیرکبیر، در پی منع قمه‌زنی و اصلاح امور روضه‌خوانی برآمد. وی نسبت به علمای مذهبی با احترام خاصی برخورد می‌کرد، با این حال میرزا ابوالقاسم امام جمعه تهران، از جمله روحانیونی بود که به شدت به مخالفت با امیرکبیر برخاست و بسیاری از روحانیون دیگر نیز به همراهی با او برخاستند
• حذف القاب و عناوین: امیرکبیر، القاب و عناوین فرمایشی را موجب زیان‌های اجتماعی می‌دانست و حتی به اطرافیانش می گفت که کسی حق ندارد به من بالاتر از جناب میرزا تقی بگوید
• فرمان قتل سیدعلی محمد باب: امیرکبیر، دستور داد که باب که در قلعه چهریق آذربایجان زندانی بود؛ در تبریز تیرباران شد
• فرمان قتل سالار پسر آصف‌الدوله: سالار والی خراسان که طرفدار تجزیه‌طلبی و جدایی خاک خراسان از ایران بود، در زمان ناصرالدین‌شاه شورش کرد. امیرکبیر، سپاهیانی را به خراسان فرستاد. سرانجام، امیر دستور داد که سالار و همراهانش کشته شوند
• آوردن سیدصالح عرب به ایران: آقاسیدصالح در کربلا با فرستادگان امپراتوری عثمانی روبه‌رو گردید. وی شش روز با عثمانی جنگید تا این که دستگیر شد و سلطان عثمانی به دستگیر کردن وی فرمان داد. امیرکبیر تلاش کرد تا سید را به تهران برگرداند.

پانویس

 منابع

• امیرکبیر (مقاله). پایگاه اینترنتی آفتاب (در تاریخ ۲ آبان ۱۳۸۶). بازدید در تاریخ ۲۹ تیر ۱۳۸۷.
• عبدالحسین سعیدیان، مشاهیر جهان، انتشارات علم و زندگی، چاپ اول ۱۳۶۳
• فریدون آدمیت. امیرکبیر و ایران. ترجمهٔ عبدالله شیبانی. مرتضی وکیلیان. سوم، چاپ چهارم، تهران: انتشارات خوارزمی، ۱۳۵۴.